*بافت تاریخی، نگین معماری بندر بوشهر بر کرانه خلیج فارس*
روابطعمومی ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان بوشهر در گزارشی نوشت: بافت تاریخی بوشهر، این گنجینه ارزشمند معماری در کرانه خلیج فارس، همچون نگینی درخشان، مجموعهای کمنظیر از بناها، عناصر معماری و جلوههای فرهنگی را در خود جای داده است. بافتی که میتوان از آن بهعنوان یکی از شاخصترین بافتهای تاریخی در جنوب ایران و کرانه خلیج فارس یاد کرد.
این بافت تاریخی، گنجینهای بهجامانده از گذشتههای دور است که در شکلگیری آن، معماری بومی جنوب با تأثیرپذیری از معماری مناطق و فرهنگهای مختلف درهمآمیخته و اثری منحصربهفرد را خلق کرده است. معماری بافت تاریخی بوشهر، افزون بر سازگاری با اقلیم گرم و مرطوب جنوب، بر مفاهیم فرهنگی و معنوی نیز استوار است و در جایجای آن میتوان نشانههایی از تعامل فرهنگی میان ملتها و تمدنهای مختلف را مشاهده کرد.
در معماری این بافت، عناصر معماری بومی بوشهر در کنار تأثیرات معماری خارج از منطقه قرار گرفتهاند، بهگونهای که نشانههایی از معماری بمبئی هند، زنگبار، مدیترانه و بخشهایی از اروپا را میتوان در برخی بناها و عناصر معماری آن مشاهده کرد. عمارتهای یک، دو و سهطبقه و دیگر عناصر معماری این مجموعه، تصویری روشن از فرهنگ، هنر و شیوه زندگی مردم جنوب ایران را به نمایش میگذارند.
بافت تاریخی بوشهر در طول تاریخ، تنها یک مجموعه معماری نبوده، بلکه دروازهای برای گفتوگوی ملتها و تمدنها و محل ورود فرهنگ، هنر، صنعت و اندیشه به منطقه بوده است. بسیاری از نخستین تجربههای فرهنگی و اجتماعی بوشهر، از جمله در حوزه روزنامه، رسانه، سینما و دیگر عرصههای فرهنگی، با این محدوده تاریخی پیوند خورده است.
انسانهای بزرگی نیز در این شهر رشد کرده و در حوزههای مختلف فرهنگ، هنر و صنعت منشأ اثر بودهاند، موضوعی که نشان میدهد بافت تاریخی بوشهر همواره فراتر از کالبد بناها، حامل بخشی از هویت، خاطرات و سرمایه اجتماعی مردم این شهر بوده است.
این بافت که بخش عمده بناهای تاریخی آن به دوره قاجار بازمیگردد، همزمان با افول جایگاه بوشهر در حوزه تجارت و بازرگانی، در مقطعی از رونق افتاد و بسیاری از عمارتها و ابنیه تاریخی آن نیز بهتدریج از چرخه فعالیت و استفاده خارج شدند. با این حال، غنای معماری و فرهنگی این مجموعه به اندازهای است که حتی در دورههای کمرونق نیز همچنان ظرفیت گفتوگو، هنر، فرهنگ و انسانیت را در خود حفظ کرده است.
آغاز مسیر احیا و باززندهسازی
در سالهای اخیر، اقدامات مختلفی برای حفاظت، مرمت، احیا و باززندهسازی بافت تاریخی بوشهر انجام شده است. یکی از مهمترین اقدامات، تدوین و ابلاغ طرح جامع بافت تاریخی بوشهر و ضوابط اختصاصی آن پس از سالها پیگیری بوده است، ضوابطی که چارچوب مشخصی برای مرمت، احیا، باززندهسازی و همچنین کنترل و نظارت بر ساختوسازهای جدید در این محدوده تعیین کرده است.
در کنار اقدامات حفاظتی، موضوع توسعه زیرساختها نیز بهعنوان یکی از اولویتهای اصلی مطرح بوده است. ساماندهی شبکه فاضلاب، احیای بناهای تاریخی، تعویض لولههای فرسوده انتقال آب، بهسازی شبکه معابر و محورهای اصلی و ارتقای زیرساختهای خدماتی، با همکاری دستگاههای اجرایی مختلف از جمله شهرداری، ادارهکل راه و شهرسازی و دستگاههای متولی حوزه آب و برق دنبال شده است.
یکی از اتفاقات مهم در روند احیای بافت تاریخی بوشهر، ورود بخش خصوصی و فعالان حوزه فرهنگ، هنر، معماری و گردشگری به این محدوده بوده است. بناهایی که در گذشته مخروبه و بدون استفاده بودند، با ورود سرمایهگذاران و هنرمندان و اجرای عملیات مرمت و احیا، دوباره جان گرفتند و به فضاهایی شاخص در بافت تاریخی تبدیل شدند.
خانه خاتمیفر در محله دهدشتی یکی از نمونههای موفق این روند است که پس از مرمت و احیا، به فضایی فاخر و محلی برای حضور هنرمندان و فرهنگدوستان تبدیل شده است.
با ادامه این روند، محورهای مختلف بافت ساماندهی، کوچهها سنگفرش و روشنایی کوچهپسکوچهها تقویت شد. این اقدامات در کنار بهبود شرایط زندگی، زمینه بازگشت بخشی از اهالی به منازل خود را نیز فراهم کرد.
در چند سال اخیر، با پرداخت نزدیک به ۷۰۰ میلیارد ریال تسهیلات در حوزه گردشگری و صنایعدستی به سرمایهگذاران بخش خصوصی، بیش از ۱۷ پروژه در این محدوده آغاز به کار کرده است، طرحهایی که بخش قابلتوجهی از آنها با محوریت مرمت و احیای بناهای تاریخی اجرا شده و به شکلگیری عمارتها و فضاهای شاخص گردشگری در بافت تاریخی کمک کردهاند.
بسیاری از فرهنگدوستان و سرمایهگذاران بومی و غیربومی نیز با خرید بناهای قدیمی و احیای آنها با کاربریهای اقامتی و پذیرایی، در بازگرداندن رونق به بافت تاریخی بوشهر نقش داشتهاند. امروز مجموعههایی همچون هتل بوتیک ژرمانسیکا، شالو، ریحا، حاج رئیس، خانه سرهنگ، خانه تنگستانی، خانه گلشن و دیگر عمارتهای تاریخی، حاصل همین مسیر مرمت، احیا و باززندهسازی هستند.
بافتی که دوباره جان گرفته است
بافت تاریخی بوشهر امروز دیگر یک محدوده مرده و فرسوده نیست، روح دارد، جریان دارد و ضربان دارد و همچون نگینی بر کرانه خلیج فارس میدرخشد.
بازگشت تدریجی فعالیتهای فرهنگی، گردشگری و اجتماعی، این محدوده را بار دیگر به یکی از کانونهای مهم زندگی شهری تبدیل کرده است. خانههای تاریخی احیاشده، فضاهای اقامتی و پذیرایی، حضور هنرمندان و برگزاری رویدادهای فرهنگی، همگی در شکلگیری این جریان تازه نقش داشتهاند.
مساجد و اماکن مذهبی، کانونهای هویت فرهنگی
مساجد، حسینیهها و تکایای تاریخی نیز در روند احیای بافت تاریخی بوشهر نقش مهمی داشتهاند. این بناها که از دیرباز کانون اجتماعات مذهبی و آیینی مردم بودهاند، در سالهای اخیر مورد مرمت، ساماندهی و تجهیز قرار گرفتهاند.
مرمت مسجد شیخ سعدون، ساماندهی میدان رئوفیه و مسجد شنبدی و تقویت و مرمت مسجد شنبدی، همچنین ساماندهی مساجد المهدی، کوفه، بهبهانی، امام و دهدشتی و تأمین بخشی از تجهیزات سرمایشی این اماکن، از جمله اقدامات انجامشده در این حوزه بوده است.
مساجد تاریخی تنها بناهایی مذهبی نیستند، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی بافت تاریخی محسوب میشوند و در حفظ و انتقال فرهنگ، هنر و آیینهای بومی نقش مهمی دارند.
با کمک، پیگیری، مطالبهگری و تعامل با مردم و همچنین با همت و همکاری شهرداری، شورای اسلامی شهر و ادارهکل راه و شهرسازی، اقدامات مختلفی برای احیای کوچهپسکوچهها و فضاهای عمومی بافت تاریخی انجام شده است، اقداماتی که در مجموع طی حدود یک دهه اخیر، چهره این محدوده را دستخوش تغییر کرده است.
میراث ناملموس، روح جاری در کالبد بافت
احیای بافت تاریخی بوشهر تنها به مرمت بناها و ساماندهی زیرساختها محدود نمانده است. برگزاری رویدادهای فرهنگی متعدد در این محدوده، زمینه معرفی آن بهعنوان یکی از بافتهای شاخص فرهنگی و گردشگری کشور را فراهم کرده است.
تعزیهخوانی، شروهخوانی، آیینهای غنی عزاداری همچون سینهزنی، سنج و دمام، برحیدری و چاوشخوانی و همچنین اجرای موسیقی اصیل محلی، در کنار دیگر عناصر میراث ناملموس فرهنگی، به این بافت روحی تازه بخشیدهاند.
این رویدادها نشان دادهاند که بافت تاریخی بوشهر صرفاً مجموعهای از بناهای تاریخی نیست، بلکه یک میراث زنده فرهنگی است که آیینها، موسیقی، هنر، خاطرات و سبک زندگی مردم را در خود حفظ کرده است.
همچنان راهی برای ادامه احیا
با وجود اقدامات انجامشده، بافت تاریخی بوشهر همچنان نیازمند توجه و حمایت جدی دستگاههای متولی و زیرساختی و مشارکت مردم و بخش خصوصی است.
بخشی از بناهای تاریخی همچنان در اختیار دستگاههای دولتی قرار دارد که بر اساس قانون باید برای مرمت و احیای آنها ورود کنند یا زمینه واگذاری این بناها به بخش خصوصی را فراهم سازند.
همچنین بخشی از بناهای بافت همچنان در وضعیت فرسوده و مخروبه قرار دارند که مالک خصوصی دارند و برای احیا و باززندهسازی آنها نیازمند ورود جدی سرمایهگذاران و فعالان حوزه گردشگری و میراثفرهنگی است.
در این زمینه، ظرفیتهای حمایتی برای مرمت، احیا و تبدیل بناهای تاریخی به فضاهای گردشگری وجود دارد و درب ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان بوشهر به روی ساکنان، مالکان و سرمایهگذاران این محدوده برای دریافت راهنمایی، پیگیری و بهرهمندی از ظرفیتهای حمایتی باز است.
ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی بهعنوان دستگاه تخصصی و ناظر در حوزه حفاظت از میراثفرهنگی، بر روند اجرای عملیات در بناهای تاریخی نظارت دارد و تلاش میکند ضوابط و اصول حفاظتی در فرآیند مرمت، احیا و ساختوسازهای واقع در این محدوده رعایت شود.
امید است با اجرای برنامههای پیشرو در چارچوب برنامه مدیریتی ادارهکل متبوع، تداوم همکاری دستگاههای اجرایی، همراهی مردم، ورود بیشتر بخش خصوصی و توجه ویژه به بناها و محورهای باقیمانده، بخش دیگری از نواقص و چالشهای این پهنه ارزشمند برطرف شود.
بافت تاریخ ی بوشهر، میراثی گرانبها از معماری، فرهنگ، هنر و هویت جنوب ایران است. میراثی که اگرچه در دورههایی با فرسودگی و رکود مواجه شده، اما امروز بار دیگر جان گرفته و جریان زندگی در آن جاری است.
این میراث گرانبها زنده بوده، زنده است و با تداوم حفاظت، مرمت، احیا و مشارکت مردم، زنده خواهد ماند.